به گزارش شانا از میانه آبان مصرف گاز اوج می‌گیرد و ۳۰ میلیون مشترک گاز به‌جای ۶۳۴ میلیون مترمکعب مصرف گاز در هر روز، چیزی حدود ۷۴۰ میلیون مترمکعب گاز مصرف می‌کند. مصرف روزانه بیش از ۱۰۰ میلیون مترمکعب افزایش می‌یابد و این وضعیت تا عید نوروز و حتی تا نیمه‌های فروردین ادامه دارد.
خانه‌ها سرد می‌شود و با سیستمی که از پیش تعیین شده است، چاره‌ای جز استفاده از گاز برای گرم‌کردن نیست. حدود ۲۳ میلیون خانه در کشور، مصرف‌کننده گاز هستند. خانه‌ها در فصل‌های گرم ۱۸۰ میلیون مترمکعب گاز می‌سوزانند، اما به زمستان که می‌رسیم مصرف آن‌ها به حدود ۳۵۰ میلیون مترمکعب در روز می‌رسد. در روزهای بسیار سرد، حجم مصرف تا ۳۸۰ میلیون مترمکعب در روز هم بالا می‌رود؛ جهشی دوونیم برابری.
در سال‌های قبل، دولت برای تأمین چنین نیازی ناگزیر بود سهمیه گاز صنایع و نیروگاه‌ها را به خانه‌ها بدهد تا خانه‌ها سرد نماند. دولت باید هر سال حدود ۲۵۰ میلیارد مترمکعب گاز تأمین کند تا نیاز بخش صنعت با سهم ۳۴درصدی، نیروگاه‌های حرارتی با سهم ۳۱درصدی و بخش خانگی با سهم ۲۸درصدی از کل مصرف را تأمین کند.
کدام‌یک از گروه‌های درآمدی بیشتر گاز مصرف می‌کنند؟
برخلاف بنزین که پردرآمدها به دلیل داشتن خودروی بیشتر و مسافرت‌های پرشمارتر، مصرف بیشتری نسبت به کم‌درآمدها دارند، در بخش گاز این قاعده متفاوت است. وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در سال ۱۴۰۱ گزارشی منتشر کرد که در آن میانگین مصرف گاز در دهک‌های مختلف نشان داده می‌شد. طبق این گزارش، دهک‌های بالاتر سهم کمتری از مصرف گاز نسبت به دهک‌های پایین‌تر دارند. ردیف‌های ۱۰، ۱۱ و ۱۲ که به‌عنوان گروه‌های پرمصرف شناخته می‌شوند، درمجموع ۴.۲۶درصد از کل مشترکان گاز هستند که حدود ۱۰درصد از گاز تزریق‌شده را مصرف می‌کنند. اما ردیف ۷ به‌تنهایی به اندازه این سه ردیف گاز مصرف می‌کند. به بیان ساده‌تر، نمی‌توان گفت مصرف گاز در بخش خانگی فقط به مرفه‌بودن خانوارها بستگی دارد، بلکه بیش از طبقه رفاهی افراد، به وسایل گرمایشی مورد استفاده آن‌ها مربوط می‌شود.
طبق پژوهش‌های انجام‌شده، مصرف گاز خانوارها در سال ۱۴۰۲ به‌طور میانگین ۲ هزار و ۳۲۸ مترمکعب بوده که در بین آن‌ها خانوارهای کم‌درآمد با مصرف ۲ هزار و ۴۰۴ مترمکعب در سال به‌طور میانگین سهم بیشتری از پردرآمدها داشته‌اند. بخش دیگری از این تحقیق نشان می‌دهد که کم‌درآمدها برای گرم‌کردن هر یک مترمربع منزل مسکونی، ۲۳ مترمکعب گاز مصرف کرده‌اند؛ درحالی‌که پردرآمدها برای گرم‌کردن هر یک مربع منزل مسکونی خود ۱۷ مترمکعب گاز مصرف می‌کنند. در واقع، مصرف گاز لزوماً به خانوارهای مرفه اختصاص ندارد و ازقضا بیشتر گاز خانگی در گروه‌های پایین‌تر درآمدی مصرف می‌شود. براساس این پژوهش، بخشی از این حجم مصرف به وسایل گرمایشی غیربهینه برمی‌گردد و بخشی به مصارفی مثل کسب‌وکارهای خانگی در این گروه درآمدی مربوط می‌شود. درحالی‌که در منازل مسکونی مرفه‌ها، وسایل گرمایشی بهینه‌تر و عایق‌بندی مناسب‌تر استفاده می‌شود که مصرف گاز را پایین می‌آورد.
هرچند خانوارهای کم‌درآمد به دلیل داشتن خانه‌های کوچک‌تر جزو مشترکان کم‌مصرف به شمار می‌آیند، اما نوع مصرف آن‌ها برای هر مترمربع نشان می‌دهد که از مشترکان پرمصرف، مصرف گاز بیشتری دارند. به این مشترکان کم‌مصرف، بدمصرف می‌گویند.
وزارت راه و شهرسازی برای عایق‌سازی مناسب چه کرد؟
گوشمان پر است از مصرف بالای انرژی در ایران. البته درست است؛ ایران ۱۴ برابر ژاپن و ۴.۴ برابر میانگین جهانی، انرژی مصرف می‌کند. وقتی این واقعیت را بپذیریم، متوجه خواهیم شد که برای عبور از ناترازی انرژی نباید فقط روی افزایش تولید متمرکز شویم، که درنتیجه یعنی بیشتر تولید کنیم تا بیشتر هدر دهیم. بخش مهمی از مدیریت این شرایط، به نحوه مصرف بازمی‌گردد.
این اعداد را هیچ‌گاه شنیده‌ایم؟ اینکه پوسته خارجی ساختمان‌ها عایق نیست و درنتیجه تقریباً ۳۵درصد انرژی از دیوارهای جانبی، ۲۵درصد از سقف، ۱۰درصد از کف و ۲۰ تا ۳۰ درصد از راه پنجره‌ها به هدر می‌رود. امروز در دنیا روی ساختمان‌های صفرانرژی کار می‌کنند؛ ساختمان‌هایی که خودشان انرژی لازم را با تجهیزات الکتریکی و مکانیکی تأمین می‌کنند و مصرف انرژی‌های توزیعی را به صفر می‌رسانند.
آمریکا در سال ۲۰۰۷ قانونی تصویب کرد که براساس آن تا سال ۲۰۴۰ باید همه ساختمان‌های تجاری به ساختمان‌های صفرانرژی تبدیل شوند و این فرصت برای ساختمان‌های مسکونی تا سال ۲۰۵۰ پیش‌بینی شد. اروپا هم در سال ۲۰۱۰ زیرساخت‌های لازم را فراهم کرد تا از ۲۰۱۸ به‌بعد تمام ساختمان‌های تجاری از فناوری ساختمان‌های صفرانرژی استفاده کنند.
البته ایران هم به تبعیت از کشورهای دیگر این موضوع را بررسی کرد و در سال ۱۳۷۰ مبحث ۱۹ بهینه‌سازی مصرف به تصویب هیئت وزیران رسید. قرار شد از سال ۱۳۸۴ به‌بعد ساختمان‌های دولتی به فناوری صفرانرژی مجهز شوند. اقدام‌هایی نیز انجام شد. اما امروز نتایج قابل دسترسی از اقدام‌های انجام‌شده وجود ندارد.
این مبحث چند بار بازنگری و در سال ۱۳۹۹ ابلاغ شد. سرانجام هم در سال ۱۴۰۲ اجرای آن اجبار شد. افق درنظرگرفته‌شده هم سال ۱۴۲۰ بود؛ یعنی تا این سال تمامی ساختمان‌های نوساز باید مبحث ۱۹ را رعایت کنند که شامل عایق‌کاری حرارتی صحیح پوسته خارجی ساختمان، استفاده از قاب پنجره مناسب با شیشه دوجداره استاندارد، عایق‌کاری صحیح لوله‌ها، دیگ و منابع آب‌گرم و منابع انبساط، استفاده از سامانه‌های کنترل هوشمند موتورخانه و فضاها، استفاده از تجهیزات سرمایشی و گرمایشی استاندارد با راندمان بالا، استفاده از نیروگاه خورشیدی خانگی، هوشمندسازی مدیریت مصرف انرژی، نصب پمپ حرارتی زمین گرمایی، استفاده از آبگرمکن خورشیدی و نصب سایبان روی کندانسور داکت اسپلیت، کولر گازی و کولر آبی است.
طبق ماده ۳۳ قانون نظام مهندسی ساختمان کشور، مسئولیت نظارت بر اجرای ضوابط و مقررات ملی ساختمان در طراحی و اجرای تمامی ساخت‌وسازها هم متوجه وزارت راه و شهرسازی است.
غفلت در ساخت و سازهای سال‌های گذشته
به نظر می رسد نظارت نظام مهندسی در این زمینه کافی نیست. برخی انبوه‌سازان معتقدند که رعایت اصول بهینه‌سازی مصرف انرژی سبب می‌شود هزینه‌های ساخت‌وساز بالا برود. اما برخلاف این گفته، تحقیقات مختلف نشان می‌دهد اگر این مبحث از ابتدای طراحی ساختمان در نظر گرفته شده و درست اجرا شود، هزینه‌های اولیه ساخت‌وساز را کاهش می‌دهد. همچنین، عایق‌کاری مناسب منازل مسکونی، در زمستان دما را ۵ درجه گرم‌تر و در تابستان ۱۰ درجه خنک‌تر نگه می‌دارد. بنابراین، اگر در طراحی و اجرای ساختمان اصول اولیه مهندسی رعایت شود، افزون‌بر ایجاد فضای مناسب برای زندگی ساکنان و افزایش رفاه جامعه، سبب کاهش هزینه‌های اولیه هم می‌شود.
با وجود اینکه سال‌ها از ابلاغ این مبحث می‌گذرد، اما هنوز در بسیاری از ساخت‌وسازها این قانون رعایت نمی‌شود. به‌طوری که جمشید نعمتی، عضو پایه یک سازمان نظام مهندسی ساختمان، می‌گوید: در کمتر از ۵۰درصد ساخت‌وسازهای مسکن مهر مبحث ۱۹ رعایت شده است.
او با بیان اینکه آمارها نشان می‌دهد برای کمتر از ۱۳۰ سال آینده منابع گاز وجود دارد، تأکید می‌کند: واقعیت تلخ این است که در صورت ادامه همین روند که مصرفی ۵.۵ برابر کشورهای اروپایی برای هر مترمربع ساختمان است، باید به فکر واردات گاز باشیم.
حالا به این مسئله هم باید توجه داشته باشیم که مبحث ۱۹ مربوط به ساختمان‌های نوساز است و برای روند مصرف انرژی در ساختمان‌های قدیمی‌تر و فرسوده، کاربردی ندارد. امروز فقط ۲ میلیون و ۷۰۰ هزار ساختمان ناکارآمد در محدوده بافت‌های فرسوده در ۶۹۰ شهر کشور وجود دارد که اگرچه در برنامه‌های توسعه کشور، بر نوسازی آن‌ها تأکید شده، اما کار چندان مطابق اهداف پیش نرفته است.
چرا به‌جای مدیریت، تأکید بر افزایش تولید داریم
تا پارسال زمستان سخت داشتیم و امسال سخت‌تر. مصرف هر سال بالا می‌رود، اما جنگی هم تحمیل شد که شرایط امسال را متفاوت‌تر کرد و کار را برای تأمین‌کننده، دشوارتر.
اگر بودجه‌ای باشد و تجهیزات و فناوری مورد نیاز هم از آن سوی مرزها برسد، تازه باید صرف بازسازی آسیب‌های جنگ شود و اگر بخواهیم خوشبین باشیم، می‌توانیم بگوییم امید داریم که تلاشمان تولید را به مقدار قبل برساند.
جای این پرسش اما مطرح است که آیا به همان اندازه که به بخش انرژی برای افزایش تولید، فشار وارد می‌کنیم، به دیگر بخش‌ها نیز برای مسئولیتی که در قبال جلوگیری از هدررفتن انرژی بر عهده دارند فشار می‌آوریم؟ آیا دستگاه‌های متولی در زمینه مبحث ۱۹ و استانداردسازی مصرف انرژی در ساختمان‌ها، برای گازی که در خانه‌ها هدر می‌رود، چاره‌ای اندیشیده است؟
مقصریابی یا حل مسئله؟
برنامه هفتم مصوب کرده بود که با ادغام سازمان‌های شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت، ستاد مدیریت حمل‌و نقل و سوخت و ساتبا سازمانی منسجم تشکیل شود تا بهینه‌سازی مصرف انرژی با شتاب بیشتر پیگیری شود که با انتخاب اسماعیل سقاب اصفهانی به‌عنوان معاون رئیس‌جمهوری و رئیس سازمان بهینه‌سازی و مدیریت راهبردی انرژی در ۲۱ آبان سال گذشته قدمی در این خصوص برداشته شد که البته با تاسیس این سازمان نباید نگاه‌ها، روش‌ها و الگوهای حکمرانی قبلی دوباره در قالب جدید تکرار شود چراکه بازهم بهینه‌سازی و مدیریت مصرف در کشور اتفاق نمی‌افتد.
متأسفانه آن‌قدری که روی افزایش تولید تمرکز شده، برای مدیریت مصرف و بهینه‌سازی تلاش‌ها کافی نبوده است. که البته کوتاهی فقط مربوط به یک وزارتخانه یا ارگان خاص نیست بلکه به همه سازمان‌ها و نهادهای مسئول باز می‌گردد. قانون برای بهینه‌سازی داریم، اما آن را رعایت نمی‌کنیم. نظارت مناسبی هم بر اجرای قوانین وجود نداریم. کار که بیخ پیدا می‌کند، تازه سراغ تولیدکننده انرژی می‌رویم و از او انتظار معجزه داریم.
فرزانه طهرانی